İstihbarat Notları (Tarihsel Süreçte Türk Dış Politikası-12)

İ

     Soğuk Savaş Sonrası Türk Dış Politikası
* 1987-1990 yılları arasında Orta ve Doğu Avrupa’da yaşanan olaylar, tüm dünya için bir şok olmanın yanı sıra uluslararası siyaset arenası için de bir yeniden yapılanma sebebi olmuştur.
* Gorbaçov dönemi Doğu Bloğunun çehresini nerdeyse tamamen değiştirmişti.
* Gorbaçov iki önemli politikayı uygulamaya koymuştu: SSCB çapında ekonomi ve siyasetin yeniden yapılanmasını öngören  (perestroyka-yeniden yapılanma) ve fikir ve ifade özgürlüğünü ve devletin şeffaflığını öngören (glastnost-açıklık)
* Gorbaçov’un Reagan ile 11 Ekim 1986’da Reykjavik’teki zirve görüşmesi, 1987’de imzalanan Orta Menzilli Nükleer Silahlar Anlaşması’nın imzalanması, 1988 Şubat’ında Afganistan’daki tüm Sovyet askerlerinin çekileceğinin açıklanması, Aralık 1988’de tek yanlı olarak SSCB’nin Varşova Paktı’na katkısının % 10 oranında azaltılacağını Birleşmiş Milletler’e bildirmesi (ki bu yaklaşık olarak yarım milyon asker ve on bin tankın Doğu Avrupa’dan çekilmesi demektir) dönüşümün artık sadece SSCB içinde olmadığının göstergeleriydi.
* Gorbaçov, 1989 Nisan’ında Doğu Avrupa’nın komunist liderlerine Sovyet yardımı olmadan ülkelerini yönetmeleri gerektiğini açıkladı.
* Bu açıklama, artık Doğu Avrupa  yönetimlerinin Sovyet birliklerinden medet ummadan halklarıyla diyaloga girmeleri gerektiğini açıkça ortaya koymaktaydı.
* 1989’da Haziran ayında Polonya’da demokratik, çok partili seçimler düzenlendi.
* Macaristan’da, Çekoslovakya’da, Bulgaristan’da ve Demokratik Almanya’da komünist hükümetler yerlerini çok adaylı seçimle iktidara gelmiş hükümetlere bıraktı.
* Sadece Romanya’da iktidar değişimi kanlı oldu. 1965’ten beri ülkeyi yönetmekte olan Ceauşescu, iktidarı elinden bırakmamaya çalışınca, bir halk ayaklanması çıktı ve Ceauşescu ile eşi Elene kurşuna dizilerek öldürüldü.
* 9 Kasım 1989’da bir grup Batı Berlinli şehri ikiye bölen Berlin duvarını yıktılar.
* 25 Aralık 1991 gecesi Gorbaçov’un istifası sonrası ortadan kalkan SSCB’den sonra komunizmden vazgeçen son Avrupa ülkesi Arnavutluk olmuştur.
     Soğuk Savaşın sona erişinin Türk Dış Politikası açısından yarattığı sonuçlar
     Olumsuzluklar:
* Soğuk Savaşın sona ermesi Doğu-Batı cepheleşmesini sona erdirmekle birlikte artık uluslararası sorunların çözüme kavuştuğu ve yeni sorunların ortaya çıkmayacağı anlamına gelmemekteydi.
* Özellikle milliyetçilik duygularının yeniden güçlenmesi, sınır anlaşmazlıkları, azınlık sorunu, sosyal ve ekonomik sorunlar, SSCB’nin ve Yugoslavya’nın dağılmasının yarattığı yeni devletlerin henüz devletleşme süreçlerini tamamlayamamaları ve Soğuk Savaş döneminin dondurduğu bazı sorunların gerilim ortamının sona ermesiyle su yüzüne çıkması, Soğuk Savaş sonrası dönemin nitelikleri belli ölçüde farklı olan yeni bazı sorunları da beraberinde getirdiğini ifade etmektedir.
* Daha da önemli olarak, Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle ortaya çıkan bu tür sorunların büyük ölçüde Türkiye’yi kuşatan coğrafyada, başta Balkanlar olmak üzere Kafkasya ve Ortadoğu bölgelerinde ortaya çıkmış olması Türkiye açısından son derece büyük önem arz etmektedir.
* Soğuk Savaşın sona ermesi NATO’nun geleceği konusundaki tartışmaları o dönem gündeme getirmiştir.
* Türkiye’nin Soğuk Savaş döneminde Batı’dan aldığı desteğin en önemli nedeni Sovyet tehdidine karşı Batı güvenliği açısından Türkiye’nin sahip olduğu stratejik önemden kaynaklanıyordu.
* Türkiye Batı’nın gözündeki bu önemini yitirmiştir.
* Bu stratejik önemin kaybolmasından dolayı, şimdi Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne tam üyeliği daha fazla sorgulanır hale gelmiştir.
* Güvenlik açısından; Artık Türkiye çok riskli bir coğrafi konumda yalnız bulunmaktadır.
* Soğuk Savaşın sona ermesinden sonra dünyada meydana gelen önemli çatışmalara bakıldığında, bu çatışmaların Türkiye’yi kuşatan bölgelerde meydana geldiği açıkça görülebilir.
* Daha da önemlisi bu çatışmalar Batı’yı Türkiye’yi ilgilendirdiği kadar ilgilendirmeyebilir.
* Bütün bu gelişmeler Türkiye’nin zaten zor ve pahalı olan güvenliğini sağlamasını daha da zor ve masraflı hale getirmiştir.
* Soğuk Savaş döneminin sona ermesinin diğer önemli sonucu da insan haklarına daha fazla önem verilmeye başlanmış olması ve bu faktörün devletlerin dış politikaları üzerinde daha fazla etkide bulunmaya başlaması gerçeğidir. Yeni dünya düzeninde liberal demokrasi ve Pazar ekonomisi genel kabul gören değerler olarak ön plana çıkmış bulunmakta ve otoriter yönetimler geçmişten daha fazla dış baskılarla karşı karşıya kalabilmektedir. Bütün bu gelişmeler Türkiye açısından da önemli sonuçlar yaratmıştır.
     Fırsatlar:
* Soğuk Savaşın sona ermesi ve bunun yarattığı gelişmeler sonucunda Türkiye, bölgesel bir güç olma, Balkanlar, Kafkasya ve Ortadoğu bölgelerinde daha etkili bir rol oynama fırsatını yakalamıştır.
* Ayrıca SSCB’nin dağılması sonucu bağımsızlığını kazanan 6 Türk Cumhuriyeti ile etnik, dilsel ve dinsel bağı vardır.
* Türkiye dünya enerji kaynaklarının bulunduğu bölgelerin ortasında yer almaktadır ve bu kaynakların dünya pazarlarına sunulması için de önemli bir geçiş yolu oluşturmaktadır. Tüm bu fırsatlar Türkiye’nin stratejik önemini artırmaktadır.

(Gelecek yazı: Tarihsel Süreçte Türk Dış Politikası-13)

Yazar hakkında

Yorum Ekle

Yazan: Yılmaz