Tarihin Bilinmeyenleri (Banço’yu Beyinsiz Beyaz Adamlar İcat Etmedi)
Tarihin Bilinmeyenleri (Banço’yu Beyinsiz Beyaz Adamlar İcat Etmedi)

Tarihin Bilinmeyenleri (Banço’yu Beyinsiz Beyaz Adamlar İcat Etmedi)

     Kamuya açık bir yerde bir banço taşırsanız şüphesiz biri çıkıp, “Seni ‘Deliverance’ filminde görmüştüm! Tanrım, ne kadar büyümüşsün!” diyecektir. Ama çoğu insanın bilmediği, bançonun dünyanın diğer ucunda en az 400 yıl önce icat edildiğidir.
     Çoğu banço müzisyeni, enstrümanlarının en yaygın imajının, ‘Deliverance’ filmindeki tuhaf cücenin sürüklediği beş telli banço olmasına dövünürler.
     Banço’nun Kötü Şöhreti
     Keman ya da gitarın aksine bançonun sade görünüşü bile, normalde gayet kibar olan insanların alaycılığını harekete geçirir. Bu, büyük ihtimalle bançonun, Amerikan eğlencelerindeki komedyenlerin sahnede aptal rolü yaparken tıngırdattıkları evrensel aksesuar olmasındandır. Ama bu sevimsiz çağrışımlara rağmen banço Amerika’da doğmamıştır. Yapımının, herhangi bir ulustan bir beyazla alakası yoktur.
     Raptiye Kafalara Gerek Yok
     Üzerine teller gerilen davulların (ki banço bundan ibarettir) izlerine Uzakdoğu kadar Batı Afrika ve Ortadoğu’da, neredeyse kayıtlı tarihin başından beri rastlanır. Bu ilkel enstrümanlar aynen banço gibi, müziğin türüne bağlı olarak keman gibi bir yayla veya harp gibi parmaklarla çekilerek çalınabilir.
     Afrika Kökleri
     Bugün bildiğimiz banço, büyük olasılıkla güneybatı Afrika’da ortaya çıkmıştır. Orijinal enstrümanın ‘akonting’ olarak adlandırıldığına inanılmaktadır. Ancak bilim insanları, on yedinci yüzyıl İngiliz kaşiflerinin günlüklerinde banço’ya yakın adlarla anılan enstrümanların kayıtlarını bulmuşlardır: Banjar, banza, banşav vb. adlarla.
     Teller€ Takıldıktan Sonra
     Bu çalgının en eski Afrika versiyonunda, ikiye bölünmüş bir su kabağının açık tarafına hayvan postundan bir zar gerilir ve buna bağlı tahta bir sap üzerine sicim veya hayvan bağırsağından teller takılırdı. Bu teller yerel geleneğe bağlı olarak en az iki, en fazla on tane olurdu. Batılılar banço’yu ilk olarak 1600’lerin başında köle ticareti sırasında gördüler.
     Tırnak Çekiç Stili
     Avrupalıların telli enstrümanları çalma stili, gitarda olduğu gibi parmakla çekmedir. On dokuzuncu yüzyıl ve yirminci yüzyılın başlarında, ABD’deki Appalachian Dağları’nda yaşayan Afrika kökenli Amerikan topluluklardan edinilen bilgiler, Afrikalı kölelerin enstrümanları oldukça farklı bir stilde çaldıklarını gösteriyor: Onlar tırnaklarını aşağı doğru bir ‘tıklatma’ hareketiyle tellere vurarak çalıyorlardı.
     Bu banço çalma stili bugüne kadar süregelmiştir ve ‘tırnak çekiç stili’ olarak anılmaktadır. Güneyli yerfıstığı üreticisi Joel Sweeney, dört telli banjarı on dokuzuncu yüzyılda ailesinin Virginia’daki plantasyonunda büyürken kölelerden öğrendiği iddiasında. Çoğu tarihçinin inandığı üzere kendisi 1853’te beşinci teli ekleyerek bugün bilinen 5 telli banço’yu yaratmıştır. Sweeney öğrendiklerini sahneye de taşımış, folklorik gösterilerde çalgıyı Etiyopya stili bir bançocu olarak, kölelerden öğrendiği ‘tırnak çekiç stili’nde çalmıştır.
     Folklorik Gösteriler
     1830’larda, folklorik gösterilerde yüzlerini siyaha boyamış banço çalan beyazlar boy gösterir. Bu gösteriler, beyazların, Afrika kökenli Amerikalıların kültürlerinin gizemini keşfetme çabaları olarak ortaya çıktı. Önceleri kötü niyetli değillerdi, ırkçı parodiler 1890’lardan sonra, 1900’lerde başladı. ‘Etiyopya (Afrika) karakteristikleri’ olarak adlandırılan bu dans, müzik ve komedi gösterileri, köle hayatının gerçeklerinden çok beyazların Afrikalıları algılayışlarını yansıtıyordu. Bu folklorik gösterilerin maskara torunları ‘aptal bançocu’ tiplemesini yirminci yüzyıla taşıdılar. Mısır tarlalarından çıkan, banço müzisyeni ve komedyen Stringbean ve Büyükbaba Jones’u anıyoruz. Bu arada Steve Martin banço çalarken tepesinde duran oku fark eden oldu mu?
     Banço konusu kapanmıştır…

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir