Romanın Toplumsal Etkisi – Kaynak Kitap (74)

R

052. Tono-Bungay/Tono Bungay
        H.G. Wells (İngiltere, 1908)
         Tono-Bungay, önemsiz bir maddeyi pazarlayan ve onun sayesinde alt sınıftan bir adamın ön sıralara yükselişini ve zengin oluşunu anlatan bir hikâyedir. Aslında Edward dönemi İngiliz toplumunun tüm suçlamalarını içinde barındırır. Ne zaman geriye dönüp bakıldığında, net ve açık bir şekilde görülecektir ki, İngiltere uzun bir dönem içinde varlığını muhafaza eden bir devletti; ancak İmparatorluk, hızla değişen bir dünyada geçmişin bir kalıntısı olarak kaybolmaya mahkûmdur.
       1908’de İngiltere, topraklarında güneşin hiç batmadığı bir imparatorluktu. Üst sınıflardan dünyanın en iyi üniversitelerinde çocuklarını eğitmek, yeryüzünün en uzak köşelerine onları göndermek ve bunun bir kural olduğunu otomatikman biliyor olabilmek… Aynı zamanda, bu sürecin hızla işlediğini ve yetkilerin, imkânların elinde olduğunu kabul edebilmek… İngiltere’nin, dünya genelinde ve giderek artan düzeyde güç ve özgürlük için kışkırtıcı olduğunu bilmek…
       Tono-Bungay, amcası Edward tarafından icat edilen değersiz bir üründür. Roman, fantastik satış yoluyla zengin olan George Ponderevo’nun yükselişini anlatır. George, Bladesover’in büyük bir malikânesinde büyür; annesi bir yerlidir. Ama eninde sonunda oradan sürülür. Kendini geliştirmek için yola koyulur. İlkin, amcası Edward ile yaşarken kimya öğrenmeye çalışır; sonra Edward oradan ayrılır. Tono-Bungay satmak için onu Londra’ya kadar takip eder. George âşık olur ve evlenir; uçaklarla deneyler yapar ama serveti arttıkça evliliği başarısız olur. Nitekim, tüm insani değerlerde George başarısızdır. Bir noktada, tükenmiş kaderini telafi etmek için Afrika’ya gider; amacı, Quap’ın yanına ulaşabilmek ve derdine deva olacak radyoaktif tedavi görmektir. Quap’ı satmak için cinayet işlemeyi bile göze alır. Ancak Quap, geminin gövdesini yer ve onu batırır. George, Edward’a yardımcı olur. Şimdi ciddi bir sorun, Fransa’ya kaçmaktır. Bu arada Edward ölür.
       Sonunda, George bir destroyer inşa eder ve Thames’ın açıklarında demir atar. Ve o da, İngiltere’nin aşağılık bir yer olduğuna karar verir.
       Tono-Bungay, özellikle akıllı pazarlama teknikleriyle değersiz malları satmak için değişik yöntemler ve fikirler üreterek fantastik başarı sağlayan ve gelişen bir toplumun eskimiş geleneklerini değiştirmek için yapılan başarısız denemelere ve sınıf farklılıklarını gibi konulara saldıran bir eserdir.
       Wells’in etkisi tüm İngiliz toplumunu eleştirmeye yöneliktir. George amacının, “Toplumu yönlendiren yasaları, gelenekleri, teamülleri ve düşünceleri yoğun olarak hissediyorum ve onlar için neler yapıcı şeyler söyleyen ilk kişi olmak istiyorum,” der. Açgözlülüğün artması ve yüksek kârın teşvik edilmesi, insani değerleri tahrip eden şeydir. Keza George, “Gerçek veya Bilim diyoruz ya da başka bir şey; insan, kendi ifadesini aşan o gizemli şeyi arıyor.” demektedir. Onun (x olarak tanımladığı) gizemli şey, destroyer inşa etmek gibi, amacına bir şekilde yanıt verebilecek bilinmeyen bir varlık elde etmektir.
       Wells, bu romanda aynı zamanda, İngiltere’de hâlâ hastalıklı bir sistemin sürdüğünü, gerçekliğin sosyal çerçeveyi aştığı ve ön plana çıkamadığı bir zamanda, değiştirmek için isteksiz davranıldığını düşünmektedir. Birkaç yıl süresince Wells, George gibi, Fabian sosyalist taraftarı olmuş, ancak felsefi farklılıklar yüzünden onlarla görüş ayrılığına düşmüştür. O bir sosyalist, ancak keskin bir eleştirmeni olarak kalmıştır.
       Wells, zaten yirminci yüzyılın ilk on yılında İngiltere’yi sosyal görüşleriyle etkilemeyi başardı. Etkilediği genel okuyucu kitlesi arasında büyük bir popülerliği vardı. Tono-Bungay’da, tek bir karakter yerine, okuyucunun, bir ülke olarak İngiltere ile ilgili daha fazla odaklandığı görülmüştür. Dar anlamda roman, tıp alanında patentli işlerin üretimini arttırmış ve bunun ardından İngiltere’nin tamamında bu işler gelişme göstermiştir. Ayrıca kapitalist girişimler, daha sonra dolandırıcılığın artmasına ve tamamen düzensiz bir işleyişe neden olmuştur.
       Tabloya daha geniş açıdan bakıldığında; İngiliz toplumunun, ülkenin tamamında sınıf ayrımcılığına dayanan feodal bir zihniyetten, hem kentlerde hem de yaygın olan kırsal alanda geçmişinden çıkmaya çalıştığı bir kriz döneminde, kendi görüşünü geniş bir okuyucu kitlesine ulaştırmayı başarmıştır. Roman, egemen sınıfın bağımlı olduğu İngiliz toplumunda, köylülerin kendi konumlarını sorgulamaları için de bir ayna görevini görmüştür. Wells’in romanı, ana karakteri olan sosyal uyanış sayesinde, eski düzenin artık geçmesi gerçeğini okurlarına göstermiş oldu. O bu konuda, “Bizim iddialarımız, onların yalan bataklığında bitmiş birer yeşillik olarak parlayacaktır,” demiştir.
       Tono-Bungay, eski feodal sistemin yerini almaya mahkûm olan toplumu yargılayan ve bu yargıyı okurlarına başarıyla aktaran bir roman oldu. Materyalist ve yavan kapitalist olan Edward Ponderevo, eski düzenin yerini alacak iğrenç ve temelsiz düzenin, okuyucular için Wells tarafından canlandırıldığını söyledi. Ona göre, işçi kesimi, hem eski hem de modern dünyanın acısına katlanmaya devam edecektir. Bunu bir ticari hastalık olarak tanımlamak mümkündür; ticaretin ağırlığı günden güne büyüyecek ve insanlar, acımasız bir canavarın büyüdüğünü her gün hissedeceklerdir.
       Ek Kaynaklar:
       – John Batchelor, H.G. Wells
         (Cambridge: Cambridge University Press, 1985)
       – François Bedarida, A Social History of England
         (London: Routledge, 1991)
       – John Huntington, ed., Critical Essays on H.G. Wells
         (Boston: G.K. Hall, 1991)

(Yazanlar: Claudia Durst Johnson & Vernon Johnson-Çeviren: D. Yılmaz Tekin)

Yazar hakkında

Yorum Ekle

Yazan: Yılmaz